Một thông báo tuyển trợ lý đạo diễn không lương từ đạo diễn Nguyễn Quang Dũng - người từng làm nên những bộ phim đình đám như "Tháng năm rực rỡ", "Cô Ba Sài Gòn" - đang trở thành tâm điểm tranh cãi trên mạng xã hội về vấn đề đãi ngộ và cơ hội trong ngành điện ảnh.
Sự việc gây "bão" mạng là gì?
Mới đây, trên trang cá nhân, đạo diễn Nguyễn Quang Dũng đã đăng bài tuyển 01 trợ lý đạo diễn cho ê-kíp của mình. Điều gây chú ý là trong phần mô tả công việc, ông thẳng thắn đề cập: "Công việc này không có lương". Tuy nhiên, ông cũng liệt kê một số "đãi ngộ" khác như: được làm việc trực tiếp trong ê-kíp của đạo diễn, học hỏi kinh nghiệm thực tế từ A-Z quy trình làm phim, được hỗ trợ chỗ ở nếu từ tỉnh xa lên, và nhấn mạnh đây là "cơ hội vàng cho ai muốn vào nghề".
Bài đăng nhanh chóng nhận được hàng nghìn lượt tương tác, chia sẻ và bình luận trái chiều. Trong khi một số người ủng hộ và sẵn sàng ứng tuyển, số khác lại chỉ trích mạnh mẽ, cho rằng đây là hình thức bóc lột sức lao động dưới vỏ bọc "truyền nghề".
Luồng ý kiến ủng hộ: "Cơ hội học việc quý giá"
Những người đồng tình với đạo diễn Dũng cho rằng, trong ngành sáng tạo nói chung và điện ảnh nói riêng, kinh nghiệm thực chiến nhiều khi quý hơn tiền bạc giai đoạn đầu.
- Vào nghề từ số 0: Nhiều bạn trẻ bày tỏ, việc được làm việc trực tiếp với một đạo diễn tên tuổi, có tầm ảnh hưởng như Nguyễn Quang Dũng là cơ hội khó có thể mua được bằng tiền. Đây được xem như một khóa học thực tế cường độ cao mà nếu đi học chính quy vừa tốn kém, vừa khó tiếp cận.
- Đầu tư cho tương lai: Một tài khoản bình luận: "Đây không phải công việc lao động phổ thông. Kinh nghiệm và mối quan hệ bạn có được từ 1-2 năm làm trợ lý cho đạo diễn lớn sẽ là bàn đạp vô giá cho sự nghiệp sau này. Nó có thể giúp bạn kiếm được nhiều hơn số lương vài triệu một tháng ở vị trí khác."
- Sự minh bạch: Một số ý kiến cho rằng đạo diễn Dũng đã rất thẳng thắn khi nói rõ "không lương" ngay từ đầu, không vẽ vời hay lừa dối ứng viên. Người ta hoàn toàn có quyền lựa chọn ứng tuyển hay không.
Luồng ý kiến phản đối: "Lạm dụng danh nghĩa truyền nghề"
Trái ngược hoàn toàn, nhiều người tỏ ra phẫn nộ và cho rằng đây là một yêu cầu vô lý, phản ánh mặt tối của ngành giải trí.
- Bóc lột sức lao động: Lập luận chính của nhóm này là: "Làm việc thì phải có thù lao". Dù là học việc hay thực tập, người lao động bỏ ra thời gian, công sức và phải có thu nhập tối thiểu để trang trải cuộc sống. Việc không trả lương có thể loại bỏ những ứng viên tài năng nhưng không có điều kiện kinh tế.
- Tạo tiền lệ xấu: Họ lo ngại rằng khi một đạo diễn lớn công khai tuyển vị trí không lương, nó sẽ tạo ra một chuẩn mực sai lệch, khuyến khích các ê-kíp khác lợi dụng sự nhiệt huyết của người trẻ để có lao động giá rẻ. Một bình luận viết: "Nếu ai cũng nghĩ 'học là chính' và không trả lương, thì những người trẻ không xuất phát điểm từ gia đình khá giả sẽ mãi không có cơ hội bước chân vào nghề."
- Chất lượng công việc: Một số ý kiến hoài nghi về chất lượng của một công việc không có thù lao. Liệu người trợ lý đó có thực sự được tôn trọng, được giao những việc quan trọng để học hỏi, hay chỉ sẽ trở thành "người sai vặt" không công?
Góc nhìn chuyên môn và thực tế ngành điện ảnh
Trao đổi với chúng tôi, một nhà sản xuất phim độc lập (giấu tên) chia sẻ: "Thực tế 'làm không lương để lấy kinh nghiệm' trong ngành điện ảnh, truyền thông không phải là hiếm, đặc biệt ở các vị trí thực tập sinh hoặc trợ lý cấp thấp. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ nó thường diễn ra trong bóng tối, hoặc với những lời hứa mơ hồ. Việc một đạo diễn có tiếng công khai điều này đã đẩy vấn đề ra ánh sáng và khiến chúng ta phải nhìn nhận lại."
Chuyên gia này cũng cho biết, ở nhiều nước có nền điện ảnh phát triển, các vị trí thực tập hoặc học việc vẫn có thể được trả một khoản trợ cấp (stipend) dù nhỏ, đủ để sinh viên trang trải chi phí cơ bản, thể hiện sự tôn trọng tối thiểu với sức lao động và thời gian của họ.
Kết luận: Bài toán giữa "Cơ hội" và "Đạo đức nghề nghiệp"
Cuộc tranh cãi xung quanh thông báo tuyển dụng của đạo diễn Nguyễn Quang Dũng thực chất là một cuộc đối thoại lớn hơn về đạo đức lao động, về cách thức đào tạo và tạo cơ hội trong các ngành nghề sáng tạo đầy cạnh tranh.
Một bên coi trọng giá trị thực tiễn và cơ hội networking không thể đo đếm, bên kia đặt nặng nguyên tắc tối thiểu: lao động phải được trả công xứng đáng. Sự việc này buộc cả người trong nghề lẫn khán giả phải suy ngẫm: Liệu có cách nào để dung hòa, vừa tạo cơ hội cho người trẻ vào nghề, vừa đảm bảo quyền lợi cơ bản và sự công bằng cho họ? Câu trả lời có lẽ sẽ định hình phần nào văn hóa làm việc trong ngành giải trí Việt trong tương lai.